Toetreding Turkije tot EU

Turkije zit al lang in de wachtkamer om toe te treden tot de EU. Overzicht van de geschiedenis, de toetredingscriteria en argumenten pro en contra.

(Laatst bijgewerkt: februari 2012)

Download hier de PDF en printbare versie van deze infofiche.

1) Geschiedenis toetreding Turkije: "Wachtkamer Europa"

1923

Oprichting van de Turkse Republiek: Turkije richt zich naar het Westen door de hervormingen van Atatürk (Mustafa Kemal).

1959

De echte toenadering tot de EU (toen nog EEG) begint: Turkije vraagt het Europese lidmaatschap aan.

1963

Als antwoord op de toetredingsvraag sluit Europa een associatieverdrag met Turkije, ook wel het “Ankara-verdrag” genoemd. Dit heeft als doel een vrijhandelszone met Turkije op te richten en voorziet in een later stadium ook een volwaardig lidmaatschap. [De vrijhandelszone zelf is pas in 1996 gerealiseerd, volwaardig lidmaatschap is er nog steeds niet.]

1974

Turkse inval in Cyprus. Hierdoor en ook omwille van de slechte mensenrechtensituaties in Turkije bekoelen de relaties tussen Europa en Turkije.

1980

Militaire staatsgreep in Turkije. De EG besluit het Associatieverdrag van 1963 op te schorten, uiterlijk tot 1988.

1987

Turkije vraagt opnieuw officieel het lidmaatschap aan, maar stuit op een resoluut neen vanwege een Grieks veto. Bovendien zorgt het einde van de Koude Oorlog er op dat moment ook voor dat de aandacht van de Unie vooral gaat naar de Duitse eenmaking en de nieuw ontstane democratieën in Oost-Europa en niet naar de behandeling van het Turkse dossier.

1999

De EU aanvaardt de aanvraag, Turkije wordt officieel kandidaat-lidstaat.

2005

De toetredingsonderhandelingen tussen de EU en Turkije gaan van start, maar hebben een ‘open einde’. Hiermee bedoelt de Commissie dat het niet zeker is of Turkije aan het eind van de rit ook effectief zal toetreden. Intussen zijn in Turkije al heel wat hervormingen doorgevoerd om te voldoen aan de “Kopenhagencriteria” (zie verder).

2006

De onderhandelingen over het hoofdstuk wetenschap en onderzoek worden geopend.
In haar voortgangsrapport van november heeft de Commissie zware kritiek op de kwestie Cyprus. Onder druk van de binnenlandse publieke opinie weigert Turkije om zijn luchtruim en wateren open te stellen voor Cypriotische vliegtuigen en schepen, een grote tekortkoming op vlak van open grenzen met de Europese lidstaten. Omwille van dit aanslepend conflict, bevriest de Commissie tijdelijk 8 hoofdstukken van het onderhandelingsproces, die te maken hebben met de douane-unie.

2007

De onderhandelingen over vijf hoofdstukken worden geopend: ondernemingen en industrie, financiële controle, statistiek, trans-Europese netwerken en consumentenbescherming en volksgezondheid.

2008

De onderhandelingen over vier hoofdstukken worden geopend: intellectuele eigendom, vennootschapsrecht, vrij verkeer van kapitaal en informatiemaatschappij en media.

2009

De onderhandeling over de hoofdstukken belastingen en milieu worden geopend.

2010

De onderhandelingen over het hoofdstuk voedselveiligheid worden geopend.
De Turkse grondwetswijziging van 2010 beknot o.a. de macht van de militairen en de top van de rechterlijke macht. Daardoor komt het land beter in aanmerking voor toetreding tot de EU.

2) Toetreden tot de EU: de Kopenhagencriteria

De Europese samenwerking begon in 1951 met 6 leden. Na het einde van de Koude Oorlog en het verdwijnen van het IJzeren Gordijn kwamen vele ex-Oostbloklanden aankloppen bij de Europese Unie. Om deze enorme uitbreiding in goede banen te leiden, werkte de EU een heus uitbreidingsbeleid uit. Enerzijds moest de Unie zichzelf institutioneel grondig hervormen omdat verdere uitbreiding de goede werking van de instellingen niet mocht hinderen. Anderzijds moesten ook de vragende landen inspanningen leveren: elk land dat wil toetreden moet voldoen aan de criteria van Kopenhagen:

Politieke voorwaarde: Over stabiele instellingen beschikken en de Europese waarden zoals democratie, vrijheid van meningsuiting en de mensenrechten respecteren.
Economische voorwaarde: Een functionerende markteconomie hebben die kan concurreren op de Europese markt.
Overname van het “acquis communautair”, d.i. alle verdragen en regels van de EU niet enkel overnemen, maar ook toepassen in eigen land. Het gaat om 100.000 pagina’s wetgeving.

Een bijgevoegd criterium bepaalt dat de kandidaat-lidstaat ook een Europees land moet zijn. Dit werd beslist nadat Marokko in de jaren ’80 het lidmaatschap van de EU had aangevraagd. Of de term “Europees” geografisch, dan wel historisch moet worden geïnterpreteerd blijft alsnog in het midden. In het geval van Turkije is alle twijfel van de baan: de Europese Raad heeft Turkije als Europees land erkend.

3) Stand van zaken

Toetredingsonderhandelingen

In haar voortgangsrapport van oktober 2011 schrijft de Europese Commissie dat Turkije een goede vooruitgang boekt, maar dringt ze er wel op aan om snel werk te maken van bepaalde pijnpunten. Deze situeren zich vooral rond de politieke voorwaarde van de Kopenhagencriteria. Zo moet Turkije de vrijheid van meningsuiting waarborgen, de situatie van vrouwen verbeteren en religieuze minderheden voldoende beschermen. Ook het conflict met Cyprus is nog niet van de baan.
Op dit moment lopen er onderhandelingen over 13 van de 35 hoofdstukken. Enkel het hoofdstuk over wetenschap en onderzoek werd afgesloten.

Standpunt van de Europese lidstaten

Volgens een enquête in 2009 in vijf EU-landen (Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Polen en Spanje) is 47% van de Europeanen vóór en 47% tegen een Turkse toetreding. Ook elke lidstaat heeft zo zijn redenen om voor- of tegenstander te zijn.

Bovendien telt de EU niet enkel voorstanders, zoals het Verenigd Koninkrijk, de Baltische staten, Spanje en Portugal, maar ook voorwaardelijke voorstanders die een lidmaatschap enkel onder bepaalde voorwaarden zien zitten. België heeft er in de onderhandelingen bijvoorbeeld op aangedrongen om eerst de Europese instellingen te hervormen vooraleer verder over een Turkse toetreding te spreken.

Tenslotte zijn er binnen de EU ook tegenstanders zoals Oostenrijk, Frankrijk en Duitsland. Zolang deze landen hun mening niet herzien is een toetreding onmogelijk, aangezien de lidstaten het unaniem eens moeten zijn over elke nieuwe toetreding.

Standpunt van Turkije

Onderzoek in 2011 toonde aan dat de Turkse bevolking haar belangstelling voor EU-lidmaatschap aan het verliezen is: slechts 38% van de Turken wil nog bij de EU. Volgens de econoom Suleyman Yasar heeft het Turkse volk gezien dat ook zonder de EU vooruitgang mogelijk is. Terwijl de EU-landen de laatste jaren grote financiële problemen hebben, blijft de Turkse economie doorgroeien.

Hoewel de Turkse publieke opinie jarenlang een grote voorstander was van toetreding tot de EU, zorgde de voorbije 50 jaar warm en koud blazen vanuit Europa voor frustratie. Dit is vooral omdat de Turkse bevolking al zoveel inspanningen heeft geleverd, maar ze niet het gevoel krijgt dat daardoor de kans op toetreding vergroot. Ze snakt naar een duidelijk signaal van de Europese Unie.

Bovendien zorgt de negatieve houding van enkele EU-lidstaten t.o.v. de toetreding van Turkije en de vijandigheid tegenover allochtonen in vele Europese landen bij de Turken voor radicalisering en afkering van een verrechtst Europa. Ook zijn er grote verschillen tussen de stad en het platteland. In de landelijke gebieden is de bevolking niet te vinden voor een toetreding.

Tenslotte betekenen de berichten over een “geprivilegieerd partnerschap” en mogelijke referenda in bepaalde lidstaten over de Turkse toetreding een nieuwe ontgoocheling. De Turkse regering o.l.v. Recep Tayyip Erdogan heeft al laten weten dat het enkel wil ingaan op een voorstel tot volwaardige toetreding en niet opnieuw genoegen neemt met een “speciaal” lidmaatschap.

4) Argumenten Pro

Op economisch vlak zou een Turkse toetreding zeer positieve gevolgen hebben voor de EU, omwille van de grote afzetmarkt en de groeimogelijkheden van de Turkse economie zelf. Vooral de bedrijfswereld ziet een Turkse toetreding wel zitten aangezien dit een uitbreiding met 73 miljoen Europese burgers en dus evenveel nieuwe potentiële consumenten betekent.
Turkije laten toetreden zou een signaal zijn naar de andere islamitische landen in de wereld dat Europa niet anti-islamitisch is en ook niet gelooft in een wereld met tegengestelde beschavingsblokken. Het zou een brug kunnen vormen tussen de EU en de moslimwereld.
Toetreding zou zorgen voor politieke stabiliteit in Turkije. Hoewel het land alle kenmerken van een democratie heeft, een meerpartijenstelsel en verkiezingen, heeft het leger in het verleden al enkele keren de macht gegrepen tijdens onrustige periodes. Lidmaatschap van de EU bleek in het verleden andere landen zoals Spanje, Portugal en Griekenland ook stabiliteit te brengen.
De toetredingscriteria van de EU hebben een positieve invloed op politieke, sociale en economische hervormingen in Turkije. De mensenrechten in het algemeen en rechten van minderheden (Koerden, christenen, …) specifiek, zijn verbeterd. Het grootste voorbeeld hiervan is de afschaffing van de doodstraf.
De EU zou een belangrijkere positie krijgen in de wereldpolitiek en zo bijvoorbeeld meer invloed kunnen uitoefenen op het Midden-Oosten.
Turkije is strategisch gelegen: dicht bij de Balkan, het Zwarte Zeegebied en vooral het Midden-Oosten, waardoor het een belangrijke rol zou kunnen spelen bij de oplossing van problemen in die regio. Het kan ook een belangrijke uitvoerroute worden voor de energievoorraden in het Kaspische Zeegebied. Zo kan de nieuwe oliepijplijn vanuit Azerbeidzjan naar Turkije een alternatieve route voor de huidige bevoorrading van het nogal wispelturige Rusland betekenen.
Ook op het vlak van veiligheid zou toetreding een goede zaak zijn. Criminele en terroristische organisaties bloeien het meest op in landen waar politie en justitie niet goed zijn georganiseerd, of waar corruptie heerst. Als lidstaat van de Unie zou Turkije zijn rechtssysteem moeten aanpassen aan de maatstaven van de Europese Unie en komt er zo dus een betere misdaadbestrijding.
Het nu nog weigeren van toetreding zou na alle inspanningen die Turkije al heeft geleverd een belediging zijn voor de Turkse bevolking en zou alle veranderingen van de laatste jaren op vlak van onderwijs, mensenrechten en rechtspraak wel eens teniet kunnen doen. Daarenboven zou de geloofwaardigheid van de Europese Unie een ferme deuk krijgen.

5) Argumenten Contra

Turkije is een relatief arm land, armer dan het Europese gemiddelde. Daarbij komt dat Turkije nog grotendeels een agrarische gemeenschap is: maar liefst 45% van de bevolking leeft van de landbouw. Als zij dezelfde subsidies zouden krijgen als de huidige EU-landbouwers, betekent dit zo goed als zeker het failliet van de Europese landbouwsubsidies.
Ondanks de vele inspanningen maakt Turkije zich nog regelmatig schuldig aan schendingen van de mensenrechten. Zo moet het land de situatie van de vrouwen verbeteren: er vinden nog eermoorden en gedwongen huwelijken plaats. Bovendien is er een beperking van de vrije meningsuiting: als journalisten bewijsmateriaal publiceren van mensenrechtenschendingen in Turkije dan kunnen ze vervolgd worden. Aan de andere kant maken sommige van de huidige lidstaten, zich ook nog schuldig aan schendingen van de mensenrechten. Zo werd België in 2011 veroordeeld voor het Europees Hof van de mensenrechten voor haar asielbeleid.
De omvang van de Turkse bevolking zou onder de huidige regelgeving zeer veel stemmen opleveren binnen de organen van de EU. Dit zou meteen voor heel andere machtsverhoudingen zorgen en velen zien dit niet zitten.
In Turkije is 98% van de bevolking moslim. Tot nu toe heeft geen enkel lid van de EU de Islam als hoofdgodsdienst. Velen beargumenteren dan ook dat de Turkse bevolking er geheel andere normen en waarden op nahoudt dan de rest van Europa en dat een toetreding onmogelijk is omwille van een te grote waardekloof.
Turkije blijft het Griekse deel van Cyprus, reeds lid van de EU, economisch boycotten en weigert het land te erkennen. Dit is illegaal volgens een EU-Turks associatieverdrag. Zolang het conflict met Cyprus aansleept, kan er geen sprake zijn van toetreding.
Als Turkije lid wordt, komen politiek onstabiele landen zoals Irak en Iran aan de Europese buitengrenzen te liggen. Dit is een enorme aanpassing voor het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid van de Unie en zal vooral in termen van veiligheid voor heel wat problemen zorgen.
Hoewel de Europese instellingen Turkije hebben erkend als zijnde een ‘Europees land’, ligt Turkije geografisch gezien voor 87% in Azië.

6) Links

Voortgangsrapport (oktober 2011) van de Commissie over de toetreding van Turkije (en): http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/tr_rapport_2011_en.pdf

Webpagina van de Europese Commissie over de uitbreiding met Turkije (nl):
http://ec.europa.eu/enlargement/candidate-countries/turkey/relation/index_nl.htm

Webpagina van Europa NU over Turkije en de EU (nl):
http://www.europa-nu.nl/id/vh9hce2h6wda/toetreding_turkije_tot_de_europese_unie